piaski-wielkiego-ergo-zachodniego

Istnieją stworzenia, które przystosowały się do życia na pustyni Namib. Ten chrząszcz z rodziny czamu-chowatych (powyżej) zaspoka­ja pragnienie, zbierając kropelki

wody osiadłe podczas mgły na ziarenkach piasku lub gałąz­kach. Żmija rogata (z lewej) pozostawia charakterystyczny siad, kiedy prześlizguje się przez pustynię, polując na jaszczurki.

Kiedy tylko zbliża się mgła, na wystawione na wiatr zbo­cza nadmorskich wydm wypełzają chrząszcze pewnego ga­tunku, które przyjmują niezgrabną pozycję do góry noga­mi. Trzymając głowę między odnóżami, wystawiają grzbie­ty w kierunku wiatru. Mgła kondensuje się na ich pance­rzach, a kropelki wody spływają wprost do ich otworów gę­bowych. Inaczej radzą sobie chrząszcze z rodziny czamu-chowatych. Kopią w piasku miniaturowe równoległe bruz­dy umieszczone pod odpowiednim kątem w stosunku do wiejącego wiatru i natychmiast pochłaniają tworzące się kropelki wody. Żywią się również odpadkami organiczny­mi, które znajdują w piaskach wydm.

Większość jaszczurek zaspokaja zapotrzebowanie na wodę, żywiąc się tymi małymi owadami. Ich największym przysmakiem są soczyste świerszcze wydmowe i chrząsz­cze z rodziny czamuchowatych. Gekona nocnego natura wyposażyła w długi zwinny język, którym potrafi zlizywać wilgoć z własnych oczu, uzupełniając w ten sposób niedo­bór wody. Jego największym wrogiem jest żmija rogata, która prześlizguje się zakosami przez wydmy, pozostawia­jąc równoległe ślady ułożone pod kątem 45° do kierunku poruszania się. Polując, zagrzebuje się w piasku, z którego wystają tylko jej oczy, bacznie penetrujące okolicę w po­szukiwaniu ofiary. Jaszczurki, które zbytnio się do niej zbliżą, paraliżuje jadem i połyka w całości.

Większe zwierzęta nie są w stanie tak łatwo przystoso­wać się do życia na pustyni. Potrzebują więcej wody, niż można tu znaleźć. Na skutek panujących na pustyni upa­łów krew podgrzewa się do tak wysokiej temperatury, że mózg zwierzęcia ulega uszkodzeniu. Oryks przystosował się jednak do tych warunków w zadziwiający sposób: kiedy jego organizm pozbawiony jest wody, zwierzę przestaje się pocić, a krew, przed dostaniem się do mózgu, ochładza się, przepływając przez naczynia krwionośne w nozdrzach.

Namib, niegościnny bezmiar jałowego pustkowia, rozciąga się wzdłuż południowo-zachodnich wybrzeży Afryki na kształt jasnej wstążki. Nie jest to jednak typowa pustynia, bezłitośnie palona promieniami słońca. Mniej więcej co dziesięć dni znad morza nadciąga nad nią mgła i pokrywa cały obszar warstwą zawieszonej w powietrzu wilgoci.

Chłodne wiatry morskie bezustannie smagają po­sępne przestrzenie ogromnej pustyni Namib.

_Szwedzki badacz Charles Andersson tak opisał

w 1850 roku ten upiorny bezmiar zamglonych piaszczy­stych wydm: ?Trudno by szukać na świecie miejsca bardziej przypominającego piekło. Kiedy po raz pierwszy oczom moim ukazało się to straszne pustkowie, przeszył mnie dreszcz. Niewątpliwie jest to miejsce, które śmierć najchęt­niej wybrałaby sobie na domostwo”.

Ta dziwna mglista kraina jest jedną z najstarszych i naj­bardziej suchych pustyń na ziemi. Ciągnie się ona ponad 2 tysiące kilometrów wzdłuż wybrzeża Atlantyku aż do rzeki Oranje. Jej szerokość waha się od 10 do 160 kilome­trów. Pustynię Namib rozdziela rzeka Kuiseb, która wpada do Atlantyku w Walvisbaai (Walvis Bay). Na południe od niej rozciąga się morze piasku, pokryte na przemian rów­noległymi wydmami i zagłębieniami noszącymi obrazową nazwę ulic. Liczące sobie wiele wieków żużlowe tarasy, le­żące poniżej wydm, kryją pod sobą skarb niezwykły - naj­większe na świecie pokłady diamentów.

Zanim milion lat temu uformowały się wydmy, bystre wody rzeki Oranje niosły żwir zmieszany z diamentami z okolic Kimberley w Afryce Południowej wprost do oce­anu. Kiedy żwir opadł na dno, prądy przybrzeżne przemie­ściły szlachetne kamienie na północ, gdzie osiadły one wzdłuż pustynnego wybrzeża. Z czasem pokryły je błota i osady pochodzące z doliny rzeki Oranje.

Obszar na północ od rzeki Kuiseb to skalista żużlowa wyżyna granicząca na zachodzie ze zdradliwymi wodami oceanu, przez które ten nadmorski fragment pustyni zy­skał makabryczne miano Skeleton Coast (Wybrzeża Szkie­letowego), miejsca, ?gdzie statki i ludzie dobijają do brze­gu, by znaleźć śmierć”.

Choć roczne opady na tym pustynnym brzegu wynoszą zaledwie 25 milimetrów, dzięki specyficznemu źródłu wil­goci, jakim jest mgła, żyje tu wiele gatunków niewielkich zwierząt. Mniej więcej co dziesięć dni ciepłe wilgotne wiatry atlantyckie gwałtownie ochładzają się nad zimnym morskim Prądem Benguelskim, w efekcie czego nocą two­rzy się gęsta mgła. Przesuwa się ona w głąb lądu, otulając wybrzeże i dużą część pustyni chmurą wilgoci. Jest ona źródłem wody dla żyjących tam chrząszczy, termitów, os, pająków i jaszczurek.

Piaszczyste wydmy w kształcie rogalików zwane barchanami spotyka się na bardzo suchych pustyniach, gdzie silne wiatry wieją zawsze z jednego kierun­ku i gdzie brak jest roślinności wstrzymującej ich przemieszcza­nie. Wydmy te mają od strony bezwietrznej strome płaszczy­zny powstałe na skutek osypy­wania się piasku z ich szczytów. Ponieważ proces ten ma charak­ter ciągły, barchany przesuwają się nawet o 30 metrów rocznie.

Karawany wielbłądów wciąż przemierzają Saharę. Wiel­błąd jednogarbny, czyli dromader (zwany też statkiem pusty­ni), przystosował się do warunków, w których przyszło mu żyć. Jego dwupalczaste kończyny wyposażone są od spodu w grube elastyczne poduszeczki zapobiegające zapadaniu się w piasek, a zgromadzony w garbie tłuszcz bez trudu mo-

że stać się źródłem wody. Gęste rzęsy i grube powieki chro­nią oczy przed piaskiem, zaś mięśnie pyska pozwalają na otwieranie i zamykanie nozdrzy. Gęsta wełna porastająca skórę wielbłąda chroni go przed ostrym piaskiem niesionym przez wiatr, a warstwa powietrza w sierści pełni funkcję izo­lacyjną, nie dopuszczając do przegrzania organizmu.

Większości ludzi słowo ?pustynia” kojarzy się z obrazem łagodnie pofalowanego bezmiaru piasku i wydm (w języku arabskim słowo ?erg” oznacza ?masy piasku”). W rzeczy­wistości jednak taki krajobraz stanowi mniej niż czwartą część obszaru Sahary, największej pustyni świata. Osiem­dziesiąt procent jej powierzchni zajmują monotonne rów­niny żwirowe, jałowe płaskowyże skalne, wysuszone szczy­ty górskie i pokłady soli, z daleka wyglądające jak jeziora.

Pokrywająca erg warstwa piasku wciąż poddawana jest kapryśnym wpływom wiatru. Tam, gdzie wieje on stale z jednego kierunku, formują się typowe, osiągające 120 me­trów wysokości, wygięte w łuk wydmy. W innych miej­scach, w których występują zawirowania wiatru, wydmy przybierają najróżniejsze kształty, gdzieniegdzie tworzą ogromne równoległe grzbiety przedzielone szerokimi za­głębieniami. Łączące się prądy powietrzne rzeźbią w piasku olbrzymie kurhany i piramidy.

Z tym najbardziej niesamowitym regionem na świecie wiąże się mnóstwo legend i podań. Nomadowie często opowiadają o przeszywających noc, budzących grozę krzy­kach i o szybko poruszających się postaciach ścigających w ciemnościach karawany. Jednak najbardziej przerażająca

jest rzeczywistość - gwałtowne, pędzone rozszalałym wia­trem burze piaskowe. Początek jednej z nich opisał w XIX wieku brytyjski podróżnik Sir Samuel White Baker: ?Uj­rzałem jakby masyw ciemnobrązowych gór unoszących się wysoko w górze, wyraźnie zbliżający się z południowego zachodu. To nieprawdopodobne zjawisko postępowało tak szybko, że w ciągu zaledwie kilku minut ogarnęła nas abso­lutna ciemność [...]. Nie byliśmy w stanie dostrzec nawet zarysu własnych dłoni wyciągniętych tuż przed oczy”.

Naoczni świadkowie opisują ściany piasku o szerokości blisko 500 kilometrów posuwające się z prędkością około 50 kilometrów na godzinę. Istnieją też opowieści o całych karawanach, które zniknęły bez śladu podczas burz piasko­wych. Najcięższe ziarenka piasku nigdy nie unoszą się zbyt wysoko. Natomiast bardzo miałki piasek i pył potrafi wzbić się na wysokość 1,5 kilometra, zasłaniając słońce nawet w rejonach znacznie oddalonych od centrum burzy. Wiatr jest w stanie przenosić pył pustynny na ogromne odległo­ści. Po wyjątkowo gwałtownej burzy w 1947 roku czerwo­ny piasek pustynny osiadł aż na ośnieżonych szczytach al­pejskich, pokrywając je różową warstwą. Piaski Wielkiego Ergu Zachodniego nie zostały naniesione przez wiatr z odległych miejsc, nie są też pozostałością prehistorycznego morza saharyjskiego. Zanim na północnej części globu 10 tysięcy lat temu zakończyła się era lodowcowa, Sahara była miejscem o dużo chłodniejszym klimacie, gęsto poprzeci­nanym rzekami. Kiedy warstwa lodu pokrywająca Europę zaczęła się cofać, wilgotne atlantyckie prądy powietrzne przesunęły się znad Afryki w kierunku Europy. Pod wpły­wem suchych gorących wiatrów rzeki saharyjskie wyschły. Pozbawiona wilgoci gleba powoli stawała się coraz bardziej jałowa, aż wreszcie ta niegdyś żyzna kraina zamieniła się w morze ruchomych piasków. Dziś bezkresne równiny Sa­hary zamieszkują jedynie koczownicze plemiona Berberów. Prawdopodobnie jednak i one wkrótce stąd znikną, wygna­ne przez siły przyrody i zmieniające się prawa.

Przez niezmierzone przestrzenie Sahary, ciągnącej się aż po horyzont jak ocean złotego piasku, pod palącym pustynnym słońcem centymetr po centymetrze, niezauważalnie, posuwają się ogromne łukowato wygięte wydmy.

A

lbert Camus opisał kiedyś ruchome jałowe piaski Wielkiego Ergu Zachodniego jako ?krainę nieuży­tecznego, lecz niezrównanego piękna”. Dla uro­dzonego w Algierii pisarza ten posępny nagi krajobraz był domem. Wiejące tu wiatry smagają piasek, formując z nie­go bezustannie fantastyczne kształty i niszcząc je zaledwie w kilka dni. Palące promienie pustynnego słońca sprawiają, że jest to jedno z najgorętszych i najbardziej suchych miejsc na Ziemi. Temperatura powietrza często przekracza 40° C. Jakby ogromne upały nie były dla człowieka wystar­czającą próbą przetrwania, gorąco bijące od piasku powo­duje drgania powietrza, rozmywające kontury krajobrazu i wywołujące omamy wzrokowe. Widok bezmiaru iden­tycznych, gładko opadających, ostro zwieńczonych, cią­gnących się po horyzont wydm może wyprowadzić z rów­nowagi nawet najbardziej opanowanego obserwatora.